Tài chính xanh - Trách nhiệm với tương lai

Hành trình định hình nền tảng phát triển bền vững

Nhìn lại chặng đường đã qua, ngành Ngân hàng luôn song hành cùng mọi thăng trầm của đất nước. Một trong những dấu mốc quan trọng đặt nền móng tư duy phát triển bền vững là Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng về việc ban hành Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam. Dù thời điểm đó khái niệm “ngân hàng xanh” còn chưa phổ biến, nhưng đây chính là bước khởi đầu cho việc lồng ghép tư duy phát triển bền vững vào các chính sách kinh tế, trong đó có lĩnh vực tài chính - ngân hàng.

Bước sang thập niên 2010, khi khái niệm tăng trưởng xanh và phát triển bền vững trở thành xu hướng toàn cầu, Việt Nam cũng chính thức đưa ra các chiến lược phát triển xanh ở tầm quốc gia. Trong tổng thể đó, ngành Ngân hàng được xác định là một trong những trụ cột quan trọng nhất. Bởi lẽ, quá trình chuyển đổi xanh đòi hỏi nhu cầu về nguồn lực là rất lớn và phải được huy động từ nhiều kênh khác nhau, bao gồm ngân sách nhà nước, khu vực tư nhân trong và ngoài nước. Trong đó, tín dụng ngân hàng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, nhất là trong bối cảnh tỷ lệ tín dụng trên GDP của Việt Nam ở mức cao, cho thấy hệ thống ngân hàng là một kênh dẫn vốn chủ lực của nền kinh tế.

Tiếp nối, ngày 20/3/2013, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 403/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2014–2020. Trên cơ sở đó, NHNN đã ban hành Chỉ thị số 03/CT-NHNN ngày 24/3/2015 về thúc đẩy tăng trưởng tín dụng xanh và quản lý rủi ro môi trường và xã hội trong hoạt động cấp tín dụng, qua đó định hướng kịp thời việc chuyển dịch cơ cấu tín dụng theo hướng phục vụ tăng trưởng xanh.

Bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (NHNN) cho biết, ngành Ngân hàng đã tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh từ khá sớm. Song song với các quyết định của Chính phủ, từ năm 2015, NHNN đã ban hành chuỗi văn bản định hướng cốt lõi như Quyết định số 1604/QĐ-NHNN về Đề án phát triển ngân hàng xanh, nhằm xanh hóa hoạt động ngân hàng và hướng dòng vốn vào các dự án thân thiện với môi trường. Tầm nhìn này được nâng tầm tại Quyết định số 986/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển ngành Ngân hàng đến năm 2030, khẳng định mục tiêu tăng tỷ trọng vốn đầu tư vào năng lượng tái tạo và các ngành sản xuất ít carbon. Những quy định này, kết hợp cùng Chương trình hành động tại Quyết định số 34/QĐ-NHNN, đã hình thành nên hành lang pháp lý cao nhất, giúp các TCTD lồng ghép yếu tố bền vững vào mọi chương trình vay vốn, từ đó dẫn dắt nền kinh tế chuyển dịch theo hướng phát thải thấp.

Theo định hướng điều hành đó, dòng vốn tín dụng đang được “tái định vị” theo hướng ưu tiên cho các lĩnh vực có tác động tích cực đến môi trường như năng lượng tái tạo, tiết kiệm năng lượng và các ngành kinh tế xanh. Cùng với đó, NHNN đã chủ động thiết kế và triển khai hàng loạt chương trình tín dụng mang tính dẫn dắt, nhằm định hướng dòng tiền chảy vào các lĩnh vực nông nghiệp bền vững như sản xuất sạch, nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ và mô hình kinh tế tuần hoàn. Các cơ chế hỗ trợ đi kèm từ ưu đãi lãi suất, linh hoạt tài sản bảo đảm đến các giải pháp chia sẻ rủi ro, đang góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp và người dân tiếp cận nguồn vốn xanh.

Điển hình là chương trình tín dụng phục vụ phát triển 1 triệu ha lúa phát thải thấp tại ĐBSCL. Với mức lãi suất ưu đãi thấp hơn khoảng 1% so với thông thường, chương trình không chỉ giúp giảm áp lực chi phí đầu vào như vật tư nông nghiệp và lao động, mà còn tạo động lực thúc đẩy mô hình canh tác thân thiện môi trường, qua đó nâng cao hiệu quả sản xuất và giảm phát thải khí nhà kính.

Trên nền tảng chính sách đã được thiết lập, nhiều NHTM đã chủ động triển khai các sản phẩm tín dụng xanh, từng bước hiện thực hóa dòng vốn vào các lĩnh vực phát triển bền vững.

Ở cấp độ từng ngân hàng, xu hướng chuyển dịch sang tín dụng xanh ngày càng rõ nét. HDBank đã triển khai gói tín dụng 10.000 tỷ đồng dành cho các doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao và nông nghiệp sạch; Nam A Bank hợp tác với Quỹ hợp tác khí hậu toàn cầu (GCPF) triển khai các chương trình cho vay xanh với lãi suất ưu đãi khoảng 5 - 6%/năm. Nhiều ngân hàng cũng xây dựng các chính sách tín dụng trung và dài hạn cho các dự án giảm phát thải CO₂ hoặc tiết kiệm từ 20% năng lượng trở lên.

Đáng chú ý, từ năm 2018, BIDV đã dừng xem xét tài trợ các dự án nhiệt điện than và các dự án có tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời gia tăng tỷ trọng tín dụng đối với năng lượng tái tạo. Ngân hàng này cũng triển khai các chương trình hỗ trợ hộ gia đình đầu tư điện mặt trời áp mái thông qua hợp tác với SolarBK, với mức tài trợ lên tới 75% tổng vốn đầu tư, thời hạn từ 12 - 36 tháng.

Trên nền tảng đó, các chương trình hợp tác quốc tế tiếp tục được triển khai nhằm mở rộng nguồn lực cho tín dụng xanh. Có thể kể đến dự án chuyển hóa carbon thấp trong lĩnh vực tiết kiệm năng lượng do BIDV và ANZ thực hiện với nguồn vốn tài trợ từ Chính phủ Đan Mạch thông qua Chương trình hỗ trợ đầu tư xanh (GIF); các khoản vay phát triển năng lượng tái tạo tại Vietcombank, BIDV, VietinBank, SHB, HDBank từ nguồn vốn của Ngân hàng Thế giới (WB); hay chương trình nâng cao hiệu quả năng lượng trong công nghiệp do SHB triển khai với sự tham gia của nhiều TCTD từ Quỹ Khí hậu xanh của WB.

Bên cạnh đó, các sản phẩm tín dụng chuyên biệt như cho vay công trình xanh từ nguồn vốn của IFC tại VPBank, hay cho vay lại các dự án năng lượng tái tạo từ nguồn vốn của Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) thông qua Vietcombank cũng đang được triển khai, góp phần đa dạng hóa các kênh cung ứng vốn xanh trên thị trường.

Song song với việc định hướng dòng vốn, ngành Ngân hàng cũng từng bước hoàn thiện khung khổ pháp lý về quản lý rủi ro môi trường - xã hội trong hoạt động tín dụng. Nếu như giai đoạn đầu chủ yếu mang tính khuyến khích, thì sau khi Luật Bảo vệ môi trường 2020 có hiệu lực, các quy định này đã được luật hóa, yêu cầu 100% TCTD phải xây dựng quy trình nội bộ để kiểm soát rủi ro đối với các dự án có tác động tiêu cực đến môi trường, qua đó tiệm cận dần với các chuẩn mực quốc tế. Cùng với đó, NHNN cũng đẩy mạnh hợp tác quốc tế, huy động hỗ trợ kỹ thuật, triển khai các chương trình đào tạo nhằm nâng cao năng lực cho hệ thống ngân hàng trong lĩnh vực tài chính xanh.

Sau gần 10 năm triển khai định hướng tín dụng xanh, hệ thống ngân hàng Việt Nam đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận. Nếu năm 2017 mới chỉ có khoảng 15 TCTD tham gia cho vay xanh, với dư nợ khoảng 180 nghìn tỷ đồng, thì đến cuối năm 2025 con số này đã tăng lên 78, với quy mô tín dụng xanh đạt gần 780 nghìn tỷ đồng, chiếm khoảng 4,19% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Mặc dù tỷ trọng chưa lớn, nhưng tốc độ tăng trưởng khá tích cực khi năm 2024 tăng 9,5% và năm 2025 tăng 14,62%. Tính chung, dư nợ tín dụng xanh tăng trưởng bình quân khoảng 22-23% mỗi năm, tập trung vào các lĩnh vực như nông nghiệp xanh (khoảng 33%), năng lượng tái tạo (22%), công trình xanh và giao thông vận tải xanh.

Ở góc độ chính sách, bà Phạm Thị Thanh Tùng cho biết, ngành Ngân hàng không áp dụng hạn mức riêng cho tín dụng xanh, mà luôn xác định đây là một trong những động lực tăng trưởng mới và ưu tiên bố trí nguồn lực phù hợp. Trong thời gian qua, các TCTD chủ yếu sử dụng chính nguồn lực của mình để giảm lãi suất, chia sẻ khó khăn với doanh nghiệp trong quá trình chuyển đổi xanh, trong khi chưa có nhiều hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách nhà nước. Hiện NHNN đang hoàn thiện khung pháp lý để triển khai chính sách này, trên cơ sở các danh mục phân loại xanh và tiêu chuẩn ESG được ban hành đầy đủ. “Có thể thấy, với sự vào cuộc đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn triển khai, tín dụng ngân hàng đang ngày càng khẳng định vai trò là một trong những nguồn lực then chốt, góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của nền kinh tế”, bà Tùng khẳng định.